नेपाल हुँदै भारत-बङ्गलादेशमा हुने गाईगोरु तस्करीको जालो

काठमाडौं - भारतबाट बङ्गलादेशमा गाईगोरु तस्करी गर्नु एक प्रमुख समस्या मानिन्छ। यस अवैध व्यापारमा नेपाल पनि एक महत्त्वपूर्ण ट्रान्जिट (मार्ग) को रूपमा जोडिएको छ। भारतमा गाईको सुरक्षालाई लिएर भएको कडाइ र नेपालको खुला सिमानाले गर्दा नेपालको भूभाग यस तस्करीको जालोको हिस्सा बनेको देखिन्छ। यस विषयमा प्रहरी, सरकारी अधिकारी र स्थानीयहरूका भनाइहरू फरक-फरक छन्, तर तथ्याङ्कहरूले भने गम्भीर अवस्थाको सङ्केत गर्छन्।

हालै, गत जेठ २५ मा लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाको भगतपुरवामा गाई तस्करीको विरोध गर्दा एक व्यक्तिमाथि आक्रमण भएको घटना सार्वजनिक भयो। यसबाट गाई संरक्षणका लागि काम गर्ने अभियानकर्ताहरू समेत जोखिममा रहेको देखिन्छ। यस्ता घटनाहरूले पश्चिम नेपालबाट पूर्वतर्फ हुने गाईगोरुको अवैध ओसारपसारको सञ्जाललाई उजागर गरेको छ।

प्रहरीले यस मार्गमा विभिन्न समयमा पशु चौपायाहरू नियन्त्रणमा लिने गरेको छ। उदाहरणका लागि, गत वैशाख ८ गते पाल्पाको रामपुरस्थित काली गण्डकी कोरिडोरबाट ११ वटा गोरु नियन्त्रणमा लिइएको थियो। प्रहरीका अनुसार ती पशुलाई निर्ममतापूर्वक यातना दिएर लगिँदै थियो। यस्तै, गत वर्ष असोज ४ मा पूर्वी नवलपरासीको दाउन्नेमा मासु प्रयोजनका लागि लगिँदै गरिएका १५ वटा गाई र ४ वटा गोरु पक्राउ परेका थिए।

यसरी पश्चिम नेपालबाट सङ्कलन गरिएका पशुहरू मुख्यतया कोशी प्रदेश पुर्‍याइन्छ, जहाँबाट खुला सिमानाको फाइदा उठाएर भारतको बङ्गाल तथा बिहार हुँदै बङ्गलादेश लगिन्छ।

खुला सिमाना र कानुनको कार्यान्वयनमा चुनौती

नेपालको कानुनअनुसार, गाई राष्ट्रिय जनावर भएकाले व्यावसायिक प्रयोजनका लागि यसको आयात-निर्यात गर्न पाइँदैन। एक जिल्लाबाट अर्को जिल्लामा ओसारपसार गर्न वडाको सिफारिस र स्वास्थ्य प्रमाणपत्र अनिवार्य हुन्छ। तर, पूर्वी नाकाहरूमा कार्यरत अधिकारीहरूका अनुसार तस्करीको उद्देश्यले ल्याइएका गाईगोरुका लागि पनि यस्ता कागजात मिलाइएका हुन्छन्।

झापाको काकरभिट्टास्थित पशु क्वारेन्टाइन कार्यालयका एक अधिकारीका अनुसार तस्करहरूले खुला सिमानाको फाइदा उठाउँछन्। उनीहरूले विभिन्न नाकाहरू जस्तै ज्यामिरगढी, किचकबध र झापा गाउँपालिकाको सिमाना प्रयोग गर्ने गरेको बताइन्छ। रातको समयमा र गोठहरूमा लुकाएर सिमाना कटाउने गरेको स्थानीयहरू बताउँछन्।

भारतीय सीमा सुरक्षा बल (एसएसबी) का अधिकारीहरूले पनि नेपालबाट पशु चौपाया भारततर्फ भित्र्याइएको भन्दै धेरै पटक पक्राउ गरेका छन्। भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार, यसरी पक्राउ परेका व्यक्तिहरूले ती पशुहरूलाई वधशालामा बेच्ने योजना रहेको स्वीकार गरेका छन्। यसले तस्करीको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल रहेको पुष्टि गर्छ।

आधिकारिक तथ्याङ्क र वास्तविकतामा फरक

नेपाल प्रहरीका प्रवक्ताले आफूहरूले सातै प्रदेशमा सम्पर्क गरेर अवैध ओसारपसार ‘बन्द रहेको’ पाएको बताएका छन्। उनले दिएको तथ्याङ्क अनुसार विगत दुई वर्षमा सयौँको सङ्ख्यामा गाईगोरु नियन्त्रणमा लिइएको देखिन्छ। गत वर्ष मधेशमा ५४८ र लुम्बिनीमा ४७७ पशु नियन्त्रणमा लिइएको थियो।

यस विषयमा जानकार एक उच्च प्रहरी अधिकारीले भने तस्करी रोकिएको छैन भन्ने कुरा स्वीकार गरेका छन्। उनले तस्करहरूले गाडीको बाहिरी भागमा अन्य सामानहरू राखेर भित्र लुकाएर लैजाने गरेको र कागजात पनि मिलेमतोमा बनाइएको हुने गरेको बताए। यसरी प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएका गाईगोरुलाई लिलाम गर्दा पनि ती अन्ततः व्यापारीहरूकै हातमा पुग्ने गरेको र तस्करीको चक्र निरन्तर चलिरहने गरेको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, पश्चिम नेपालमा भारतबाट अनुत्पादक गाईगोरु भित्र्याइन्छ र तिनीहरूलाई स्थानीय गाईगोरुसँग मिलाएर पूर्वी नेपालका हाटबजारहरूमा पुर्‍याइन्छ। ती बजारहरूबाट व्यापारीहरूले भारत र त्यसपछि बङ्गलादेश पुर्‍याउने गरेको देखिन्छ। यसरी अनधिकृत रूपमा पशुहरूको ओसारपसार बढ्दै जाँदा नेपालमा विगत केही वर्षयता दशौँ लाख गाईगोरुको सङ्ख्या घटेको तथ्याङ्क पनि चिन्ताको विषय बनेको छ।

(स्रोत: बीबीसी रिपोर्टिङ र स्थानीय मिडिया आउटलेटहरू)