जिम लोभेलको निधन: एपोलो १३ का कमान्डर जसले असफलतालाई सफलतामा बदलिदिए

काठमाडौं, नेपाल — अमेरिकी अन्तरिक्ष यात्री तथा नासाका दिग्गज कमान्डर जिम लोभेलको ९७ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । सन् १९७० मा एपोलो १३ मिसनलाई सफलतापूर्वक पृथ्वीमा फर्काएर इतिहास रचेका लोभेलको निधनले अन्तरिक्ष यात्राको स्वर्ण युगको एक अध्याय समाप्त भएको छ । नासाले लोभेलको निधनप्रति गहिरो दुःख व्यक्त गर्दै उनलाई ‘स्थिर चरित्र र साहसका साथ असम्भवलाई सम्भव बनाएका’ व्यक्ति भनेर सम्मान गरेको छ ।

लोभेललाई अन्तरिक्ष इतिहासमा एपोलो १३ मिसनका लागि सधैँ सम्झिइनेछ । यो मिसन चन्द्रमामा अवतरण गर्ने तेस्रो अभियान थियो । पृथ्वीबाट ३ लाख २० हजार किलोमिटर टाढा अन्तरिक्षमा उडान भइरहेका बेला यानको अक्सिजन ट्याङ्कीमा अचानक विस्फोट हुँदा मिसन गम्भीर समस्यामा परेको थियो । यस घटनापछि चन्द्रमामा अवतरण गर्ने योजना रद्द भयो र चालक दलको मुख्य उद्देश्य पृथ्वीमा सुरक्षित रूपमा फर्कनु बन्यो ।

यस भयानक संकटको समयमा लोभेलले कमान्डरको रूपमा असाधारण धैर्य, नेतृत्व र निर्णय क्षमता देखाए । उनले आफ्ना सहकर्मी ज्याक स्विगर्ट र फ्रेड हेइजसँग मिलेर ‘लुनार मोड्युल’लाई अस्थायी ‘लाइफबोट’ (जीवन बचाउने यान) मा रूपान्तरण गरे । पृथ्वीको नियन्त्रण कक्षसँगको समन्वयमा उनीहरूले सीमित स्रोत-साधन, घट्दो अक्सिजन र कठ्याङ्ग्रिदो चिसोबीच पनि यानलाई सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा अवतरण गराए । यो घटनालाई ‘सफल असफलता’को रूपमा चित्रण गरिन्छ, किनकि मिसनले आफ्नो मुख्य लक्ष्य पूरा नगरे पनि यसले मानवको धैर्य, साहस र समूह कार्यको अतुलनीय उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो ।

एपोलो १३ बाहेक लोभेलको अन्तरिक्ष यात्राको करियर निकै प्रभावशाली छ । उनी सन् १९६८ मा भएको एपोलो ८ मिसन का पनि महत्त्वपूर्ण सदस्य थिए । यो मिसन चन्द्रमाको परिक्रमा गर्ने पहिलो मानवसहितको अन्तरिक्ष यान थियो, जसले भविष्यमा चन्द्रमामा गरिने अवतरणको लागि बाटो खोलिदिएको थियो । यस मिसनमा उनले पृथ्वीको अद्भुत तस्बिरहरू लिएका थिए, जसमध्ये ‘अर्थ राइज’ (Earthrise) तस्बिरले विश्वभर ख्याति कमाएको थियो ।

साथै, लोभेलले नासाका लागि ‘जेमिनी ७’ र ‘जेमिनी १२’ गरी दुई अन्य मिसनमा पनि काम गरेका थिए । उनले आफ्नो चार मिसनको दौरान अन्तरिक्षमा ७१५ घण्टाभन्दा बढी समय बिताएका थिए । उनी दुई पटक चन्द्रमाको यात्रा गर्ने तीन अन्तरिक्ष यात्रीमध्ये एक हुन् ।

सन् १९९५ मा रिलिज भएको हलिउड फिल्म ‘एपोलो १३’ ले लोभेलको जीवन र एपोलो १३ मिसनको कथालाई विश्वसामु पुर्‍यायो । यस फिल्ममा लोभेलको भूमिका अभिनेता टम ह्याङ्क्सले निभाएका थिए, जसले गर्दा लोभेल र उनको कथालाई विश्वभरका मानिसहरूले थप नजिकबाट चिन्ने मौका पाए । फिल्मको चर्चित संवाद "ह्युस्टन, वि ह्याभ अ प्रोब्लेम"  ले उनको धैर्य र साहसलाई झनै अमर बनायो ।

सन् १९७३ मा नासाबाट अवकाश पाएका लोभेलको निधनले अन्तरिक्ष अन्वेषणको एउटा महत्वपूर्ण युगको अन्त्य भएको छ । उनको नेतृत्व, धैर्य र अदम्य साहसको कथाले आगामी पुस्ताका अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई सधैँ प्रेरणा दिनेछ।